കക്ഷിരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെയോ ഇടുങ്ങിയ പ്രത്യയശാസ്ത്രങ്ങളുടെയോ ചട്ടക്കൂടുകളിൽ ഒതുങ്ങാത്ത, വിട്ടുവീഴ്ചയില്ലാത്ത വിയോജിപ്പുകാരനായിരുന്നു മൗലാന ഹസ്രത്ത് മോഹാനി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ 75-ാം ചരമവാർഷിക വേളയിൽ, ഭരണഘടനാ നിർമ്മാണ സഭയിൽ അദ്ദേഹം ഉയർത്തിയ ദീർഘവീക്ഷണമുള്ള ആശയങ്ങൾ വീണ്ടും പ്രസക്തമാകുന്നു. ഫെഡറലിസം, അധികാര വികേന്ദ്രീകരണം, ന്യൂനപക്ഷ സംരക്ഷണം എന്നിവയെക്കുറിച്ച് എട്ടു പതിറ്റാണ്ട് മുമ്പ് അദ്ദേഹം നടത്തിയ ഇടപെടലുകൾ സമകാലിക ഇന്ത്യയിൽ വലിയ ചർച്ചകൾക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നു.
പരസ്പരവിരുദ്ധമെന്ന് തോന്നിക്കുന്ന വ്യക്തിത്വങ്ങളെ ഒരേപോലെ കൊണ്ടുനടന്ന അപൂർവ്വ പ്രതിഭയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. ഇന്ത്യൻ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ സ്ഥാപക നേതാക്കളിലൊരാളായിരിക്കുമ്പോഴും, കൃഷ്ണ ഭക്തനായി കവിതകൾ രചിക്കാനും അദ്ദേഹം മടിച്ചില്ല. മക്കയിലേക്കും മഥുരയിലെ വൃന്ദാവനത്തിലേക്കും തീർത്ഥാടനം നടത്തിയ അദ്ദേഹം, വിപ്ലവത്തിന്റെ തീക്ഷ്ണതയും പ്രണയത്തിന്റെ ആർദ്രതയും ഒരേപോലെ തൂലികയിൽ പകർത്തി. ലോകപ്രശസ്തമായ 'ചുപ്കെ ചുപ്കെ രാത് ദിൻ' എന്ന ഗസൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാൽപ്പനികതയുടെ അടയാളമാണ്.
ഭരണഘടനാ നിർമ്മാണ സഭയിൽ അദ്ദേഹം 'അടങ്ങിയിരിക്കാത്ത ഒരു പക്ഷി'യായിരുന്നു. ഭരണഘടന അമിതമായി കേന്ദ്രീകൃതമാണെന്നും ബ്രിട്ടീഷ് കോമൺവെൽത്തുമായുള്ള ബന്ധം പൂർണ്ണ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന് തടസ്സമാണെന്നും അദ്ദേഹം വിശ്വസിച്ചു. പാർശ്വവൽക്കരിക്കപ്പെട്ടവർക്ക് അധികാരം നൽകുന്ന ഒരു സോഷ്യലിസ്റ്റ് ഫെഡറൽ റിപ്പബ്ലിക്കായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വപ്നം. തന്മൂലം, ഭരണഘടനയുടെ അന്തിമ കരടിൽ ഒപ്പിടാൻ അദ്ദേഹം വിസമ്മതിച്ചു. 1949-ൽ ഭരണഘടനയ്ക്ക് അനുകൂലമായി വോട്ട് ചെയ്യാൻ വിസമ്മതിച്ച ഏകശബ്ദം അദ്ദേഹത്തിന്റേതായിരുന്നു.
രോഹിത് ഡെയും ഓർനിറ്റ് ഷാനിയും ചേർന്നെഴുതിയ 'Assembling India's Constitution: A New Democratic History' എന്ന പുസ്തകത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിലപാടുകളെക്കുറിച്ച് പരാമർശിക്കുന്നുണ്ട്. വെറുതെ എതിർക്കാൻ വേണ്ടി എതിർത്ത ഒരാളായിരുന്നില്ല അദ്ദേഹം. മൂന്ന് വർഷത്തിലേറെക്കാലം ഭരണഘടനാ നിർമ്മാണ പ്രക്രിയയിൽ സജീവമായി ഇടപെട്ട അദ്ദേഹം, ഭരണഘടന നിർമ്മിക്കേണ്ടത് യഥാർത്ഥ ജനപ്രതിനിധികളാണെന്ന് ഉറച്ചു വിശ്വസിച്ചു. ഉത്തർപ്രദേശിലെ മോഹാൻ ഗ്രാമത്തിൽ ജനിച്ച സയ്യിദ് ഫസൽ ഉൾ ഹസൻ എന്ന മൗലാന ഹസ്രത്ത് മോഹാനി, ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യ ചരിത്രത്തിലെ വിസ്മരിക്കാനാവാത്ത ഒരു പോരാളിയാണ്.
Photo and News Source: Mathrubhumi
